Nga bavugibwa enkola ya “dual carbon”, amakolero mangi gakoze ekkubo eritegeerekeka obulungi ery’okukuuma amaanyi n’okukendeeza kaboni. Okutuukiriza obutaba na kaboni tekyawukana ku kukozesa tekinologiya wa CCUS. Enkola entongole eya tekinologiya wa CCUS mulimu okukwata kaboni, okukozesa n’okutereka kaboni, n’ebirala Omuddirirwa guno ogw’okukozesa tekinologiya mu butonde guzingiramu okukwataganya vvaalu. Okusinziira ku ndowooza y’amakolero agakwatagana n’okukozesa, enkulaakulana mu biseera eby’omu maaso Essuubi lisaana okufaayo kwaffevalveyindasitule.
1.CCUS endowooza n'olujegere lw'amakolero
Endowooza ya A.CCUS
CCUS eyinza okuba nga abantu bangi tebagimanyi oba nga tebagimanyi. N’olwekyo, nga tetunnategeera ngeri CCUS gy’ekwata ku mulimu gwa vvaalu, ka tuyige ku CCUS nga tuli wamu. CCUS kifupi kya Lungereza (Carbon Capture, Utilization and Storage) .
B.CCUS olujegere lw’amakolero.
Omukutu gwonna ogw’amakolero ga CCUS gusinga kubaamu enkolagana ttaano: ensibuko y’omukka ogufuluma, okukwata, okutambuza, okukozesa n’okutereka, n’ebintu ebikolebwa. Enkolagana essatu ez’okukwata, okutambuza, okukozesa n’okutereka zikwatagana nnyo n’amakolero ga vvaalu.
2. Enkosa ya CCUS ku...vvaaluyindasitule
Nga kivugirwa obutaba na kaboni, okussa mu nkola enkola y’okukwata kaboni n’okutereka kaboni mu makolero g’amafuta, ag’ebbugumu, ebyuma, seminti, okukuba ebitabo n’amakolero amalala wansi w’amakolero ga vvaalu kujja kweyongera mpolampola, era kujja kulaga engeri ez’enjawulo. Emigaso gy’amakolero gijja kufulumizibwa mpolampola, era tulina okufaayo ennyo ku nkulaakulana ezikwatagana. Okwetaaga kwa vvaalu mu makolero ataano gano wammanga kujja kweyongera nnyo.
A. Okwetaaga kw’amakolero g’amafuta kwe kusooka okulaga
Kiteeberezebwa nti obwetaavu bw’eggwanga lyange okukendeeza ku bucaafu obufuluma mu mafuta mu mwaka gwa 2030 buli ttani obukadde nga 50, era bujja kukendeera mpolampola okutuuka ku 0 mu mwaka gwa 2040. Olw’okuba amakolero g’amafuta n’eddagala bye bitundu ebikulu eby’okukozesa kaboni dayokisayidi, era n’okukwata amaanyi amatono agakozesebwa, ssente z’okusiga ensimbi n’okuddukanya n’okuddaabiriza ssente ntono, okukozesa tekinologiya wa CUSS kye kisoose okutumbula mu mulimu guno. Mu mwaka gwa 2021, Sinopec egenda kutandika okuzimba pulojekiti ya CCUS eya China esoose okuweza ttani obukadde, pulojekiti ya Qilu Petrochemical-Shengli Oilfield CCUS. Pulojekiti eno bw’emala okuggwa, egenda kufuuka ekifo ekisinga obunene ekya CCUS eky’okwolesa enjegere z’amakolero amajjuvu mu China. Ebiwandiiko ebyaweereddwa kkampuni ya Sinopec biraga nti omuwendo gwa kaboni dayokisayidi ogwakwatibwa Sinopec mu 2020 gutuuse ku ttani obukadde nga 1.3, nga ku zino ttani 300,000 zigenda kukozesebwa mu kubooga mu bifo by’amafuta, ekivuddemu ebirungi mu kulongoosa mu kuzzaawo amafuta agatali malongooseemu n’okukendeeza ku kaboni afulumizibwa.
B. Okwetaaga kw’amakolero g’amasannyalaze ag’ebbugumu kujja kweyongera
Okusinziira ku mbeera eriwo kati, obwetaavu bwa vvaalu mu makolero g’amasannyalaze naddala ag’amasannyalaze ag’ebbugumu si bunene nnyo, naye wansi w’okunyigirizibwa kw’enkola ya “kaboni ow’emirundi ebiri”, omulimu gw’okukendeeza kaboni mu mabibiro g’amasannyalaze agakozesa amanda gweyongera okukaluba. Okusinziira ku kuteebereza kw’ebitongole ebikwatibwako: obwetaavu bw’amasannyalaze mu ggwanga lyange busuubirwa okweyongera okutuuka ku kWh obuwumbi 12-15 mu mwaka gwa 2050, era ttani za kaboni dayokisayidi obuwumbi 430-1.64 zeetaaga okukendeezebwa nga ziyita mu tekinologiya wa CCUS okusobola okutuuka ku bucaafu obufuluma mu nkola y’amasannyalaze. Singa ekyuma ky’amasannyalaze ekikozesa amanda kiteekebwamu CCUS, kisobola okukwata ebitundu 90% ku kaboni afulumizibwa, ekigifuula tekinologiya ow’okukola amasannyalaze aga kaboni omutono. Okukozesa CCUS y’engeri enkulu ey’ekikugu okutegeera enkyukakyuka y’enkola y’amasannyalaze. Mu mbeera eno, obwetaavu bwa vvaalu obuva ku kuteekebwamu CCUS bujja kweyongera nnyo, era obwetaavu bwa vvaalu mu katale k’amasannyalaze naddala akatale k’amasannyalaze ag’ebbugumu, bujja kulaga enkulaakulana empya, esaanira okufaayo ebitongole by’amakolero ga vvaalu.
C. Okwetaaga kw’amakolero g’ebyuma n’ebyuma kujja kweyongera
Kiteeberezebwa nti obwetaavu bw’okukendeeza ku bucaafu obufuluma mu mwaka gwa 2030 bugenda kuba bwa ttani obukadde 200 okutuuka ku ttani obukadde 050 buli mwaka. Kinajjukirwa nti ng’oggyeeko okukozesa n’okutereka kaboni dayokisayidi mu makolero g’ebyuma, asobola n’okukozesebwa butereevu mu nkola y’okukola ebyuma. Okweyambisa tekinologiya ono mu bujjuvu kiyinza okukendeeza ku bucaafu obufuluma mu bbanga ebitundu 5%-10%. Okusinziira ku ndowooza eno, obwetaavu bwa vvaalu obukwatagana mu makolero g’ebyuma bujja kufuna enkyukakyuka empya, era obwetaavu bujja kulaga enkulaakulana ey’amaanyi.
D. Okwetaaga amakolero ga seminti kujja kukula nnyo
Kiteeberezebwa nti obwetaavu bw’okukendeeza ku bucaafu obufuluma mu mwaka gwa 2030 bujja kuba bwa ttani obukadde 100 okutuuka ku ttani obukadde 152 buli mwaka, ate obwetaavu bw’okukendeeza ku bucaafu obufuluma mu mwaka gwa 2060 bujja kuba bwa ttani obukadde 190 okutuuka ku ttani obukadde 210 buli mwaka. Kaboni dayokisayidi akolebwa okuvunda kw’amayinja ga limestone mu makolero ga seminti akola ebitundu nga 60% ku bucaafu bwonna obufulumizibwa, kale CCUS ngeri yeetaagibwa ey’okuggya kaboni mu makolero ga seminti.
E.Okwetaaga kw’amakolero g’amasannyalaze ga hydrogen kujja kukozesebwa nnyo
Okuggya bbululu haidrojeni mu methane mu ggaasi ow’obutonde kyetaagisa okukozesa vvaalu nnyingi, kubanga amasoboza gakwatibwa okuva mu nkola y’okukola CO2, okukwata n’okutereka kaboni (CCS) kyetaagisa, era okutambuza n’okutereka kyetaagisa okukozesa vvaalu nnyingi.
3. Ebiteeso ku mulimu gwa valve
CCUS egenda kuba n’ekifo ekigazi eky’enkulaakulana. Wadde nga eyolekedde ebizibu eby’enjawulo, mu bbanga eggwanvu, CCUS ejja kuba n’ekifo ekigazi eky’enkulaakulana, ekitaliimu kubuusabuusa. Amakolero ga vvaalu galina okukuuma okutegeera okutegeerekeka obulungi n’okwetegekera mu birowoozo okumala ku kino. Kirungi nti amakolero ga vvaalu gakola nnyo okuteeka mu nkola emirimu egyekuusa ku makolero ga CCUS
A. Okwetaba nnyo mu pulojekiti z’okwolesebwa eza CCUS. Ku pulojekiti ya CCUS egenda okuteekebwa mu nkola mu China, ebitongole by’amakolero ga vvaalu birina okwenyigira ennyo mu kuteeka mu nkola pulojekiti eno mu nsonga za tekinologiya n’okunoonyereza n’okukulaakulanya ebintu, okufunza obumanyirivu mu nkola y’okwetaba mu kuteeka mu nkola pulojekiti, n’okukola enteekateeka ezimala ez’okufulumya mu bungi oluvannyuma n’okukwataganya vvaalu. Tekinologiya, ebitone n’ebintu ebiterekeddwa.
B. Essira lisse ku nsengeka y’amakolero amakulu aga CCUS eriwo kati. Essira lisse ku makolero g’amasannyalaze g’amanda nga tekinologiya wa China ow’okukwata kaboni asinga kukozesebwa, n’amakolero g’amafuta omuli okutereka ettaka okuteekebwa okuteeka vvaalu za pulojekiti ya CCUS, n’okuteeka vvaalu mu bitundu amakolero gano mwe gali, gamba nga Ordos Basin ne Junggar-Tuha Basin, ebitundu ebikulu ebikola amanda. Ekitundu kya Bohai Bay Basin ne Pearl River Mouth Basin, ebitundu ebikulu ebifulumya amafuta ne ggaasi, bitaddewo enkolagana ey’oku lusegere n’ebitongole ebikwatibwako okusobola okukozesa omukisa guno.
C. Okuwa obuyambi obumu obw’ensimbi eri okunoonyereza ku tekinologiya n’ebintu n’okukulaakulanya vvaalu za pulojekiti ya CCUS. Okusobola okukulembera mu kisaawe kya vvaalu ya pulojekiti za CCUS mu biseera eby’omu maaso, kirungi amakampuni g’amakolero gateekewo ensimbi ezimu mu kunoonyereza n’okukulaakulanya, n’okuwa obuwagizi eri pulojekiti za CCUS mu nsonga z’okunoonyereza n’okukulaakulanya tekinologiya, okusobola okuleetawo embeera ennungi ey’ensengeka y’amakolero ga CCUS.
Mu bufunze, eri amakolero ga CCUS, kirungi nti...vvaaluamakolero gategeera bulungi enkyukakyuka empya mu makolero wansi w’enkola ya “dual-carbon” n’emikisa emipya egy’enkulaakulana egijja nabyo, okutambula n’omulembe, n’okutuuka ku nkulaakulana empya mu makolero!
Obudde bw'okuwandiika: May-26-2022
